CHIẾN KHU BA LÒNG

Chiến khu Ba Lòng năm 1955

chống chế độ của TT Ngô Đình Diệm

Trần Quân

 “Đời tôi để lịch sử xử, tôi không chịu để ai xử tôi cả. Sự bắt bớ và xử tội tất cả các phần tử đối lập quốc gia là một tội nặng, sẽ làm cho nước mất về tay Cộng sản. Tôi chống đối sự đó và tự hủy mình cũng như Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu để cảnh cáo những người chà đạp mọi thứ tự do. 7/7/1963 Nhất Linh Nguyễn Tường Tam”.

Di chúc của Nhất Linh Nguyễn Tường Tam

gửi chính quyền Ngô Đình Diệm đúng vào ngày Song Thất của chế độ

Thưa ông Thanh Huỳnh,

     Tôi là người có quen biết một số nhân vật chủ chốt trong vụ Ba Lòng từ 1954-1955, đã từng trò chuyện với họ, nhất là đã sống chung với họ trong nhà tù Cọng Sản sau 30/4/1975...

      Ngoài ra, tôi cũng có đọc quyển hồi ký "Sống Còn Với Dân Tộc" tác giả: Hà Thúc Ký phát hành vào tháng 10/2009, một năm sau khi ông Hà Thúc Ký qua đời và cũng có đọc truyện ngắn "Ngày Trở Về" của tác giả Nguyễn Lý-Tưởng xuất bản vào tháng 01/2009 (trước sách Hồi ký của ông Hà Thúc Ký khoảng 10 tháng)...

      Tuy là một truyện ngắn, chỉ là hư cấu, tưởng tượng ra mà viết...nhưng các sự việc được nhắc lại về vụ Ba Lòng...đã được các nhân chứng như các ông Hoàng Văn Hiền (Thiếu Tá Chỉ Huy Trưởng Lực Lượng Cảnh Vệ tỉnh Quảng Trị cũng gọi là lính Nghĩa Dũng Đoàn là lực lượng đã tham gia chiến khu Ba Lòng 1955) và nhiều người khác còn sống...xác nhận là "đúng sự thật".

      Ngoài ra còn một tài liệu "Đảng Sử Đại Việt CM..." do ông Nguyễn Đức Cung viết (phổ biến nội bộ) về vụ Ba Lòng...Dựa vào các nhân chứng kể lại và các tài liệu nói trên...tôi xin trình bày lại vụ Ba Lòng (dưới con mắt của tôi) như sau:

     Thủ Tướng Ngô Đình Diệm về nước chấp chánh và ra mắt Tân Chính Phủ ngày 7/7/1954. Hai tuần sau thì Hội Nghị Geneve kết thúc với Hiệp Định Đình Chiến tại Đông Dương (thường gọi là Hiệp Định Geneve) được ký kết ngày 20/7/1954. Tỉnh Trưởng Quảng Trị lúc đó là ông Trần Điền đã đề nghị với Thủ Tướng Ngô Đình Diệm tại Sài Gòn một kế hoạch "lập một đơn vị hành chánh đặc biệt lấy tên là Quận Hành Chánh Ba Lòng và bổ nhiệm Đại úy Nguyễn Ngọc Cứ, Giám Đốc Trung Tâm Huấn Luyện lính Quân Chính tại An Đôn (cách thị xã Quảng Tri 6 km) làm Quận Trưởng kiêm Tiểu Đoàn trưởng lên tiếp thu chiến khu Ba Lòng của Việt Minh sau khi Việt Minh rút ra miền Bắc vĩ tuyến 17...

      Lý do: Đây là một vị trí chiến lược, vừa để ngăn chận trong tương lai, Quân Bắc Việt sẽ trở lại xâm nhập đánh phá Miền Nam (tức VNCH sau nầy), đồng thời tìm kiếm những kho vũ khí do Việt Minh (CS) để lại ở trong vùng nầy.

    Kế hoạch nầy đã được Thủ Tướng Ngô Đình Diệm chấp thuận và Tỉnh Trưởng Quảng Trị bắt đầu chuẩn bị các phương tiện để thi hành kế hoạch tiếp thu chiến khu Ba Lòng do Việt Minh (CS) để lại. Việc chuẩn bị phải mất mấy tháng. Từ tháng 7/1954 đến Tết 1955, ông Trần Điền đã tổ chức định cư cho một số lớn đồng bào từ phía Bắc vĩ tuyến 17 thuộc tỉnh Quảng Trị vào vùng La Vang (quận Hải lăng, tỉnh Quảng Trị) và tổ chức lại các cơ sở hành chánh tại xã ấp trong tỉnh, nhất là những vùng trước đây do Việt Minh kiểm soát.

      Trong một dịp kinh lý tỉnh Quảng Trị trước Tết 1955, Thủ Tướng Ngô Đình Diệm đã ban tặng cho ông Trần Điền "Bảo Quốc Huân Chương" và hứa sẽ đưa ông lên chức Đại Biểu Chính Phủ...Ông Trần Diền xuất thân trường Hành Chánh (thường gọi là trường Tri Huyện trước 1945), dòng dõi quan Phụ Chánh Đại Thần Trần Tiễn Thành, một công thần nhà Nguyễn thời Tự Đức, ông cũng là một cấp lãnh đạo của tổ chức Hướng Đạo Đông Dương rất có uy tín...lại là người theo đạo Công Giáo nên rất được Thủ Tướng Ngô Đình Điệm yêu quý. Ông Trần Điền làm tỉnh trưởng Quảng Trị từ 1953-1954, trước khi Thủ Tướng Ngô Đình Diệm về nước chấp chánh. Theo dư luận, ông Trần Điền là tỉnh trưởng giỏi nhất Việt Nam thời đó...

     Nghe tin ông Trần Điền sẽ thay thế ông Nguyễn Đôn Duyến làm Đại Biểu Chính Phủ tại Huế nên ông Nguyễn Đôn Duyến đã báo tin cho ông Ngô Đình Cẩn:  “Ông Trần Điền và Đại Việt lập chiến khu Ba Lòng chống lại nhà Ngô...”

Sự thật ông Trần Điền không phải là đảng viên Đại Việt (sự liên hệ giữa ông Trần Điền và ông Hà Thúc Ký: vợ ông Trần Điền là chị ruột ông Hà Thúc Ký, chỉ có vậy thôi).

     Lúc 8 giờ sáng ngày 19/2/1955 tức 27 tháng Giêng Ất Mùi, gần 4 tuần sau Tết, tỉnh Quảng Trị tổ chức "Lễ Xuất Phát", ông Trần Điền đã đọc một bài diễn văn quan trọng nói lên ý nghĩa và việc thành lập quận hành chánh đặc biệt Ba Lòng và trao Sự Vụ Lệnh bổ nhiệm Đại úy Nguyễn Ngọc Cứ, Tiểu đoàn trưởng kiêm Quận trưởng, có nhiệm vụ tiếp thu chiến khu Ba Lòng của Việt Minh, tái lập an ninh trật tự, xây dựng làng xã, tổ chức đời sống, đem lại an cư lạc nghiệp cho dân, đồng thời Ba Lòng cũng là tiền đồn ngăn chặn sự xâm nhập của Cộng Sản Miền Bắc trở lại quấy phá Miền Nam trong tương lai.

     Trong khi đoàn quân xuất phát lên đường...thì Tòa Hành Chánh Tỉnh Quảng Trị nhận được một công điện từ Huế gửi đến: "Sursoir occupation Ba Long" (hoãn chiếm đóng Ba Lòng). Sau khi lễ xuất phát đã được tổ chức xong, ông Trần Điền mới trở về văn phòng, lúc đó mới biết có công điện nói trên, thì đoàn quân đã lên đường rồi. Sau khi đọc công điện, ông Trần Điền lại nhận được lệnh từ Đệ Nhị Quân Khu ở Huế: "Tất cả sĩ quan, binh sĩ phải  trở về trình diện tại Huế trong vỏng 24 giờ”. Một ngày sau khi có lệnh "trình diện" ban ra thì lại có lệnh "hành quân giải giới Ba Lòng".

     Trước hết, "lệnh nầy không kịp thi hành và cũng không thể thi hành được trong vòng 24 tiếng đồng hồ". Làm như vậy chẳng khác nào dồn người ta vào con đường cùng và bắt buộc họ phải kháng lệnh.

Ông Trần Điền (Tỉnh trưởng) và ông Hoàng Văn Hiền (Thiếu Tá Chỉ Huy trưởng lính Cảnh Vệ tức Nghĩa Dũng Đoàn Quảng Trị) vào Huế gặp ông Ngô Đình Cẩn để giải thích...thì bị An Ninh Quân Đội bắt giam ngay. Vì thế, toàn bộ lính Cảnh Vệ tại Quảng Trị do Thiếu Tá Nguyễn Văn Lý (Tham Mưu Trưởng) ly khai kéo lên Ba Lòng.

     Theo mật báo của ông Nguyễn Đôn Duyến, Đại Biểu Chính Phủ tại Huế gửi cho Thủ Tướng Ngô Đình Diệm và ông Ngô Đình Cẩn, thì việc tiếp thu chiến khu Ba Lòng là nằm trong âm mưu của Đảng Đại Việt do ông Hà Thúc Ký lãnh đạo, muốn xây dựng một lực lượng quân sự cho Đảng Đại Việt. Ông Ngô Đình Cẩn đã nhờ ông Nguyễn Văn Mân, quyền Xứ Ủy trưởng của Đại Việt Miền Trung lên Ba Lòng kêu gọi anh em trở về. Nhưng anh em không chịu. Sau đó lại có một công điện từ Sài Gòn ra lệnh cho Đệ Nhị Quân Khu (Huế) đem quân lên giải giới lực lượng ly khai Ba Lòng....

     Khi  được biết tin nầy thì Trung Úy Đặng Văn An và Trung Tá Trần Thiện Khiêm (sau nầy là Đại Tướng, Thủ Tướng VNCH) cùng nhau đến nhà ông Ký tại Huế để báo tin. Người nhà cho biết ông Ký đang trên đường từ Sài Gòn về Huế. Khi ông Ký về đến nơi, thấy tình hình căng thẳng quá nên đã mượn một chiếc xe hơi chạy thẳng ra Quảng Trị, dùng thuyền theo đường sông, ngược lên Ba Lòng. Ông đã họp anh em và quyết định: giải tán quân đội, cho anh em binh sĩ về trình diện tại Quảng Trị. Anh em nào muốn ở lại thì cứ ở lại.

     Sau khi nhận được công điện của Sài Gòn ra lệnh hành quân lên giải giới Ba Lòng, tại Huế có một cuộc họp của Đệ Nhị Quân Khu, một số sĩ quan trong đó có Trung Tá Nguyễn Văn Thiệu (lúc đó là Tham Mưu Trưởng, sau này là Tổng Thống VNCH) phát biểu "không đồng ý hành quân lên Ba Lòng" và để nghị "cố gắng thương lượng, kêu gọi anh em trở về"...Đại tá Nguyễn Quang Hoành, tư lệnh Đệ II Quân Khu từ chức, Trung Tá Lê Văn Nghiêm lên thay, đã làm theo ý của TT Ngô Đình Diệm và ông Ngô Đình Cẩn: hành quân lên Ba Lòng. Với quân số tương đương một Trung đoàn (tổ chức thời đó gọi là GM: Groupement mobile có nghĩa  là đơn vị lưu động), Trung Tá Nghiêm (sau nầy là Trung Tướng) nghĩ rằng có thể san bằng chiến khu Ba Lòng . Nhưng cuộc hành quân thất bại, không thể chiếm Ba Lòng được. Trước hết dùng máy bay quan sát, cho trọng pháo bắn phá, sau đó mới cho bộ binh tấn công.

     Ba Lòng có một địa thế phòng thủ rất vững chắc, tất cả những toán quân xuất hiện bên dưới đều bị bắn hạ từng người một. Người đầu tiên đem quân đánh Ba Lòng là Đại úy Em, đã bị thương và bị bắt; đoàn quân của ông ta rút lui và tháo chạy. Nghe tin Đại úy Em bị thương, Đại úy Bé chỉ huy đoàn quân đi sau Đại úy Em, cũng rút lui. Đại úy Em đã được săn sóc và cho trở về Quảng Trị trên một cái bè bằng tre, trôi theo dòng nước từ trên nguồn về dọc theo sông Thạch Hãn.

     Riêng một số cấp chỉ huy ly khai luôn, sống tự túc, ở trong rừng  với người thiểu số. Những người nầy về sau đụng độ với quân CS từ Bắc vào và bị tiêu diệt không còn một ai sống sót. Một số trở về hoạt động ở vùng đồng bằng và thị xã, đã bị bắt và bị đưa ra tòa án xét xử. Tòa án Quân sự đặc biêt họp tại Huế ngày 23/10/1956, trước lễ Quốc Khánh của Đệ I Cộng Hòa 3 hôm do ông Nguyễn Tri Chỉ, Tòa Thượng Thẩm ngồi ghế Chánh  Án, Thiếu Tá Nguyễn Văn Chuân (sau nầy là Thiếu Tướng) ngồi ghế Công Tố, xét  xử "nhóm phản loạn, ly khai Ba Lòng":

-          Các ông Hà Thúc Ký, Trần Bình (tức Nguyễn Trung Thành), Phạm Văn Bôn, Phạm Văn Đồng: án chung thân khổ sai (vắng mặt). Những người khác hiện đang bị giam giữ gồm có: Thiếu Tá Nguyễn ăn Lý (15 năm khổ sai), Thiếu Tá Hoàng Văn Hiền (10 năm khổ sai), Đại úy Nguyễn Ngọc Cứ (10 năm khổ sai).v.v...

-          Thiếu Tá Phan Ngũ (Trung đoàn trưởng Trung Đoàn Lê Lợi: chết trong tù sau 5 năm bị giam giữ)

-          Án tù 5 năm: Thiếu Tá Trương Xuân Phong, Đại úy Hà Thúc Bồng, Đại úy Nguyễn Công Nghệ, Đại úy Hoàng Thanh Liêm...

-          Án tù 3 năm đến 1 năm: Đại Úy Hoàng Hồng Sơn, Trung Úy Nguyễn Văn Nhuận, Trung Úy Lê  Bá Thứ, Trung úy Nguyễn Văn Nhu, Trung Úy Đặng Ngọc Từ, Trung Úy Trần Hữu Chỉnh, Trung Úy Trần Hữu Luyến, Thiếu Uý Nguyễn Văn Khuyên, Thiếu Úy Hoàng Văn Năm, Thiếu Úy Lê Thám, Thượng sĩ Nguyễn Dũng ...

Dân sự:

-          Ông Trần Điền (Tỉnh trưởng Quảng Trị): 6 năm tù ở...ông tự biện hộ...nhờ có bảo quốc huân chương và nhờ LM Cao Văn Luận trực tiếp xin với TT Ngô Đình Diệm và đích thân Tổng Thống ra lệnh "miễn thọ hình" nghĩa là vẫn bị kết án nhưng không bị giam tù. Chính ông Trần Điền đã nói với Trần Quân như vậy (khác với điều ông Nguyễn Văn Minh viết trong sách "Ngô Đình Khả..." là chính ông Ngô Đình Cẩn đã tha cho ông Trần Điền…

-          Ông Nguyễn Văn Mân (sau nầy là Nghị sĩ VNCH) : 5 năm tù ở

-          Ông Hoàng Xuân Tửu (6 năm tù ở) ông Hoàng Xuân Tửu lúc đó là Trưởng Phòng Nhân viên tại Ty Thông Tin Quảng Trị, là Bí Thư Tỉnh bộ của Đại Việt…

-          Ông Hoàng Phụng (Trưởng Ty Ngân Khốn, nguyên là Chánh Văn Phòng Tòa HC tỉnh): 3 năm tù ở...

-          Các ông Lê Đình Thất, Đoàn Minh Đóai, Hồ Sĩ Minh...từ  01 đến 3 năm tù ở…

-          Ông Hà Thúc Ký bí mật trốn vào Sài Gòn, ba năm sau, 10/1958, bị bắt tại Sài Gòn và bị biệt giam cho đến sau ngày 011/11/1963 mới được trả tự do, được mời vào Hội Đồng Nhân Sĩ. Tháng 2/1964, tham gia CP Nguyễn Khánh, giữ chức vụ Tổng Trưởng Nội Vụ, chưa đầy hai tháng sau, từ chức, trở về hoạt động cho Đảng Đại Việt, 1965: lập ra Đại Việt Cách Mạng Đảng…

-          Ông Phạm Văn Đồng trốn vào Sài Gòn, mấy năm sau bị bắt, bị đày ra Côn Đảo…Sau 01/11/1963, khi chế độ của TT Ngô Đình Diệm bị lật đổ, ông Pham Văn Đồng được phục chức, làm Quận Trưởng ở trong Miền Nam, lên đến cấp bậc Trung Tá QL/VNCH thì tử trận.

Nguyên nhân xa:

     Tại sao có vụ ly khai của Đại Việt tại Ba Lòng 2/1955?

     Từ  tháng 9/1953, trước tình hình đất nước,  để hậu thuẫn cho phái đoàn Quốc Gia Việt Nam (QT Bảo Đại) tham dự hội nghị Geneve, có 65 đại biểu của các tôn giáo, đoàn thể, trí thức, nhân sĩ Trung, Nam, Bắc trong đó có các ông Ngô Đình Nhu, Nguyễn Tôn Hoàn, Hà Thúc Ký, Trần Văn Lý, Lê Phùng Thời, Nguyễn Xuân Chữ, Lê Toàn, Trần Văn Ân, Nguyễn Thành Phương, Nguyễn Giác Ngộ, v.v... thành lập Phong Trào Đại Đoàn Kết và Hòa Bình, chủ trương toàn vẹn lãnh thổ, cai trị bằng Hiến Pháp (thời Bảo Đại, VN chưa có Hiến Pháp), lập một chính phủ "đại đoàn kết quốc gia"...Bản Cương Lĩnh của Phong Trào đã được gửi cho Quốc Trưởng Bảo Đại (lúc đó đang ở Pháp) và ngài hứa sẽ thi hành. Về mặt chính trị, lúc đó Hồ Chí Minh tuyên bố với thế giới chỉ có Việt Minh mới có đủ thẩm quyền đại diện cho dân tộc Việt Nam vì Chính Phủ Hồ Chí Minh đã tổ chức bầu cử Quốc Hội, có Hiến Pháp, được toàn dân ủng hộ. Bảo Đại chỉ là tay sai của thực dân Pháp…Vì thế mặt trận nầy ra đời với sự có mặt của các tôn giáo, đảng phái, nhân sĩ trí thức Trung Nam Bắc xem như là một hình thức đại diện các khuynh hướng chính trị, tôn giáo trong lúc chưa có Quốc Hội. BS Nguyễn Tôn Hoàn là Chủ Tịch Phong Trào, ông Lê Phùng Thời là Tổng Thư Ký…

     Năm 1949, do sự tranh đấu của người Quốc Gia không Cộng Sản (đứng đầu là cựu hoàng Bảo Đại) đòi Pháp trả độc lập cho Việt Nam…kết quả Pháp đã trả độc lập cho Việt Nam: cựu hoàng Bảo Đại là Quốc Trưởng, đã lập Chính Phủ tại Saigon và có 03 vị Thủ Hiến tại Saigon, Huế và Hà Nội thay mặt Chính Phủ Trung Ương điều khiển bộ máy Hành Chánh với sự cộng tác của các Tỉnh Trưởng, Quận Trưởng (lúc đó gọi là Phủ, Huyện)…

      Phe Quốc Gia đã thiết lập các cơ quan hành chánh, có mặt khắp các tỉnh và thị xã, thành phố trên toàn quốc từ Bắc chí Nam. Chính Phủ Quốc Gia Việt Nam được các cường quốc và các nước trong thế giới tự do như Pháp, Mỹ, Anh, Ý…thừa nhận, có nền tài chánh độc lập, có quân đội riêng, có các tòa đại sứ ở nhiều nước trên thế giới…

      Lúc đó, ông Ngô Đình Nhu là một thành phần trong Phong Trào Đại Đoàn Kết và Hòa Bình…ông Nhu đã xin Phong Trào này vận động với Quốc Trưởng Bảo Đại mời ông Ngô Đình Diệm (là người không có đảng phái) về làm Thủ Tướng và hứa sẽ lập một Chính Phủ Đoàn Kết Quốc Gia…hứa sẽ thi hành Cương Lĩnh của Phong Trào. Ngoài ra, ông cũng hứa sẽ để cho các đảng phái quốc gia (Đại Việt, Việt Quốc) và các giáo phái như Cao Đài, Hòa Hảo…được duy trì lực lượng võ trang của họ tại các địa phương mà họ đang hoạt động và có ảnh hưởng để thực hiện chương trình bình định sau khi Việt Minh rút đi…

     Vùng ảnh hưởng của Đại Việt là Quảng Trị, Thừa Thiên, Phú Yên…khắp miền Trung đều có đảng viên Đại Việt hoat động. Đại Việt có trong tay khoảng 5000 quân, tương đương một Sư Đoàn. Việt Quốc (VNQDĐ) có ảnh hưởng tại Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định; Cao Đài có ảnh hưởng tại Tây Ninh, Bến Tre… Hòa Hảo có ảnh hưởng tại Long Xuyên, Cần Thơ và Miền Tây Nam Bộ…

     Năm 1951, khi ông Ngô Đình Diệm rời Sài Gòn đi ra ngoại quốc, chính ông Nguyễn Tôn Hoàn đã tiễn đưa ông Diệm ra tới chân máy bay. Ông Ngô Đình Diệm đã nói với ông Nguyễn Tôn Hoàn: Bác sĩ cố gắng cùng  anh em tranh đấu…sau nầy chúng ta sẽ làm việc chung với nhau.

      BS Nguyễn Tôn Hoàn  là nhân vật Đại Việt hoạt động tại Hà Nội trước 1945, sau đó vào Sài Gòn rồi qua Hồng Kông ở với Bảo Đại, vận động Pháp trao trả độc lập cho Việt Nam năm 1949. Ông đã được mời làm Tổng Trưởng Thanh Niên trong CP do Quốc Trưởng Bảo Đại thành lập đầu tiên năm 1949…một người rất được cảm tình của các tôn giáo, đảng phái lúc đó.

      Năm 1953, Bác sĩ Nguyễn Tôn Hoàn ra thăm Huế, được ông Ngô Đình Cẩn mời ăn cơm tại từ đường họ Ngô (tức tư gia của ông Ngô Đình Khả tại Phủ Cam, Huế) cùng đi với ông Nguyễn Tôn Hoàn có ông Hà Thúc Ký và ông Nguyễn Văn Mân. Lúc đó, ông Ngô Đình Diệm còn ở Mỹ…Ông Ngô Đình Cẩn đã nói với ông Nguyễn Tôn Hoàn rằng: “Anh tôi (ám chỉ ông Ngô Đình Diệm) trước khi đi ra ngoại quốc, có dặn: “Việc nhà thì nhờ chú lo cho mẹ…còn việc nước, chú phải hỏi ý kiến BS Nguyễn Tôn Hoàn…”

      Câu chuyện trên đây chứng tỏ giữa anh em nhà Ngô (lúc còn hàn vi) và Đại Việt đã có một sự cộng tác tốt đẹp từ lâu rồi. Nhưng khi ông Diệm về nước thì chẳng những “không thực hiện lời hứa mà còn chủ trương tiêu diệt đảng phái, giáo phái” vì thế họ mới ở vào thế đối lập với chính quyền Saigon…

      Đại Việt đi tiên phong trong Phong Trào chống ông Diệm, nhưng không chủ trương đánh nhau, chỉ làm áp lực đòi ông Diệm cải cách mà thôi. Vụ Ba Lòng xảy ra chỉ là “giọt nước làm tràn một ly nước đã đầy…” Sau khi vụ Ba Lòng xảy ra tại Quảng Trị…thì Việt Nam Quốc Dân Đảng cũng ly khai tại Quảng Nam, Cao Đài, Hòa Hảo cũng công khai chống ông Diệm tại Saigon và các tỉnh Nam Bộ…

      Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc (người lãnh đạo cao cấp nhất của Cao Đài Tây Ninh) cũng phải sống lưu vong ở Nam Vang và đã chết ở đó…

      Nhiều nhân vật chính trị của Đại Việt trong Nam phải trốn qua Lào, Miên hay qua Pháp trong đó có BS Nguyễn Tôn Hoàn…

      Những ai là đảng viên Đại Việt, nếu bị các cơ quan an ninh biết, dù không tham gia vụ Ba Lòng cũng bị bắt, bị tù hay bị mất việc…

      Những nhân vật Đại Việt ở Nha Trang, Saigon, dù không tham gia vụ ly khai Ba Lòng, dù không biết gì về các hoạt động của Đại Việt tại Huế, Quảng Trị năm     1955, vẫn bị khó khăn như thường.  Vì thế, đa số đã phải sống lưu vong ở Lào, ở Miên hoặc qua Pháp…cho đến sau 1/11/1963 mới trở về nước.

     Bản tính của ông Hà Thúc Ký vốn là người cương quyết, bất khuất và nóng nảy cho nên ông đã bị quy trách nhiệm nặng nề về vụ Ba Lòng. Ai cũng cho rằng vụ Ba Lòng xảy ra là do chủ trương của ông Hà Thúc Ký…Nhưng như đã trình bày ở trên, chính ông Hà Thúc Ký, khi nghe tin xảy ra vụ ly khai Ba Lòng, đã đích thân đến tận nơi, họp anh em và ra lệnh giải tán cho binh sĩ trở về trình diện tại Quảng Trị.

 
     Đối với thệ hệ sau 1963, hay sau 1975,  chưa từng có mặt trong chính trường Việt Nam (cách riêng tại Saigon) thời điểm 1945-1955, không ở trong hoàn cảnh chính trị lúc đó và nhất là chỉ nghe Bộ Máy Thông Tin Tuyên Truyền của chế độ thời TT Ngô Đình Diệm trình bày một chiều thì khó có thể có cái nhìn khách quan được.

      Chúng tôi là người từng bị tù dưới chế độ CSVN sau 1975, sống chung với những người đã từng cộng tác với chính quyền thời đệ I và đệ II VNCH cũng như những người chống Cộng, nhưng đã ở về phía đối lập với chính quyền, sau khi đã nghe được quan điểm của cả hai bên, mới có thể đưa ra những nhận xét riêng của mình.

      Đối với những người xem Tổng Thống Ngô Đình Diệm là một nhà đạo đức tuyệt đối, môt nhà lãnh đạo sang suốt thì cho rằng Ngô Tổng Thống không có điều gì sai lầm. Trái lại, đối với những người theo phe Phật Giáo Miền Trung (Thầy Trí Quang) thì tin rằng nhà Ngô quá gian ác, bỏ Phật tử vào bao bố ném xuống biển…dưới mỗi gốc cây cam trong vườn nhà ông Ngô Đình Cẩn (hay ở Chín Hầm, Huế) đều có chôn xác một Phật tử…

      Đối với hạng người đó, dù sự thật có phơi bày trước mắt, họ cũng không tin. Trần Quân tôi đã từng tiếp xúc với nhiều nhân chứng của cả hai phía: chính quyền cũng như đối lập, cũng tìm được nhiều người còn có công tâm, biết nhận ra khuyết điểm của mình và ưu điểm của kẻ khác. Trần Quân tôi cho rằng, dù là người có niềm tin tôn giáo sâu sắc như Tổng Thống Ngô Đình Diệm chẳng hạn, thì khi ngồi trên ghế chính quyền lãnh đạo đất nước, muốn thành công thì phải có thủ đoạn…mà thủ đoạn chính trị là gì? Phải chăng là để thắng được đối thủ của mình, có nghĩa là phải loại trừ phe đối lập để củng cố sức mạnh của chính quyền…

     Chúng tôi không dám nói nhiều, chỉ xin gợi ý như thế…chắc ông Thanh Huỳnh và quý vị độc giả có tinh thần vô tư, không thiên vị bên nào, khách quan một chút cũng có thể nhìn ra sự thật.
     Trần Quân tôi xin tạm ngưng ở đây, rất mong ông Thanh Huỳnh thông cảm cho chúng tôi đã mất nhiều thì giờ và phải cân nhắc, so sánh các nguồn thông tin, tài liệu mà chúng tôi đã thu thập được để trình bày về vụ Ba Lòng và ông Hà Thúc Ký theo yêu cầu của ông cũng như một số thân hữu khác.

     Xin cám ơn.

Trần Quân

Quan Tran quantran012@yahoo.com
     (viết xong ngày 7/01/2013)

(Chúng tôi sẽ trả lời câu hỏi thứ 2 của ông: “Tại sao ông Bộ Trưởng Nội Vụ Hà Thúc Ký thời Nguyễn Khánh đã ký “tha” dám Việt Cộng Mười Hương?...” khi nào thuận tiện.
     Xin bổ túc: Trong bài của Trần Quân trả lời ông Thanh Huynh có đánh máy sai một chữ: "Surseoir occupation Ba Long" (chữ surseoir thiếu chữ "e" trước chữ "oir". Xin lỗi qúy độc giả và qúy thân hưũ.

     Đây là thư của Trần Quân trả lời thắc mắc của ông Thanh

Huynh hthanhha2000@yahoo.com

     Câu hỏi (1): Tổng Thống Ngô Đình Diệm đã làm gì để ông Hà Thúc Ký đưa đảng viên vào chiến khu Ba Lòng, một chiến khu của Cộng Sản, để chống lại TT NDDiệm năm 1955 dù TT NDDiệm chỉ chấp chánh từ 7-7-1954?

     (Xin lưu ý: Trần Quân không có tư cách đại diện cho Đảng Đại Việt hay cá nhân ông Hà Thúc Ký để trả lời...Ông Hà Thúc Ký đã qua đời năm 2008 tại Maryland, USA...Những người liên quan đến vụ Ba Lòng năm 1955 tại Quảng Trị,  cũng đã chết gần hết, hoặc nếu còn sống thì cũng đã 80-90 hoặc trên 90 rồi...Cũng như ông Thanh Huỳnh, Trần Quân chỉ là người tò mò, bản tính thích tìm hiểu và đã có được cơ hội gặp gỡ những nhân chứng ngày xưa trong nhà tù CSVN sau 30/4/1975...nên đóng góp một đôi điều hiểu biết với ông Thanh Huỳnh cho vui thôi...gọi là tỏ một chút thiện chí với người có thiện chí muốn đi tìm cho ra sự thật...Xin thông cảm trước. (Cám ơn).

[Nguồn: Trích từ ... On Tuesday, 7 October 2014, 6:07, "Tuan Nguyen gaulieu@yahoo.com.au[antiem]" <antiem@yahoogroups.com> wrote: ]

 

NGÔ ĐÌNH NHU MUỐN THAY THẾ ÔNG NGÔ ĐÌNH DIỆM
LÀM TỔNG THỐNG VNCH NĂM 1963

 

Đánh giá của CIA

(theo Bản Ghi nhớ FRUS-1963.256)

 

Tháng 8 năm 1963, một số biến động chìm và nổi đã đẩy cuộc khủng hoảng chính trị tại miền Nam Việt Nam vào một khúc quanh mới trầm trọng và phức tạp hơn.

“Nổi” là chiến dịch Nước Lũ của ông Ngô Đình Nhu nhằm tiêu diệt toàn bộ cấp lãnh đạo của phong trào đấu tranh của Phật giáo đồ. Trong đêm 20 rạng ngày 21/8, ông Nhu ra lệnh cho Lực lượng Đặc biệt (của Đại tá Lê Quang Tung) và Cảnh sát Chiến đấu mặc quân phục binh chủng Nhảy Dù (của Giám đốc Cảnh sát Đô thành Trần Văn Tư) ồ ạt và hung bạo tổng tấn công các chùa tại Sài Gòn. Kết quả là chính quyền bắt giam hơn 1,400 tăng Ni và Phật tử.[Xem FRUS 1961-1963, Vietnam,  Điện văn 274, trang 613 và 614], và quân đội bị đài VOA cũng như dân chúng miền Nam hiểu lầm nên lên án hành động hung bạo nầy. Sau đêm đó, cuộc đấu tranh của Phật giáo tại Sài Gòn hầu như bị tê liệt, nhường đấu trường cho quần chúng mà tiên phong là lực lượng thanh niên sinh viên học sinh và giới trí thức thủ đô.

“Chìm” là một mặt ông Nhu tiến hành các động thái thỏa hiệp với Hà Nội qua trung gian Đại diện Ba Lan Mieczylaw Maneli trong Ủy hội Quốc tế Kiểm Soát Đình Chiến ICC; mặt khác, trước cả đêm kinh hoàng “Nước Lũ”, ông Nhu đã lên kế hoạch thực hiện một cuộc phản đảo chánh giả, đặt tên là Bravo 2, dùng Lực lượng Đặc biệt và vài đơn vị trung thành để chống lại cuộc đảo chánh thật (cũng đang trong quá trình hình thành và được ông Nhu ký hiệu là Bravo 1) của các Tướng lãnh để cuối cùng sẽ vừa vô hiệu hóa các Tướng lãnh vừa đưa ông Nhu lên thay thế ông Diệm làm Tổng thống. Đó là cách chuyển giao quyền lực bất chấp Hiến Pháp của chế độ Đệ Nhất Cọng Hòa theo “kiểu Ngô Đình Nhu” !  Như vậy, trong năm 1963, ông Diệm chỉ là một Tổng thống bù nhìn sắp mất chức, và người thực sự  “cai trị” Đệ Nhất Cọng Hòa chính là ông em “cố vấn” Ngô Đình Nhu đang “bị vấn đề tâm thần” vậy.

Lẽ dĩ nhiên là các Tướng lãnh và giới chính trị Sài Gòn đã phong phanh biết được âm mưu “cướp ngôi” nầy.  Cũng lẽ dĩ nhiên là các cơ quan tình báo nước ngoài của Pháp, Đài Loan, Vatican, … đều có ít nhiều thông tin. Nhưng nhiều dữ kiện và thông tin xác thực nhất là của Mỹ. Và kế hoạch nầy của ông Nhu nghiêm trọng đến nỗi cơ quan CIA tại Sài Gòn phải theo dõi và liên tục thẩm định để báo cáo về Washington.

Dưới đây là phần Việt dịch của Bản Ghi nhớ đề ngày 16 tháng 8 năm 1963 mà Phó Giám đốc Kế hoạch CIA (Richard Helms) gửi cho Phụ tá Ngoại trưởng đặc trách Viễn đông Sự vụ (Roger Hilsman) để lượng giá về tình hình tại Nam Việt Nam, trong đó có đính kèm hai Bản Phụ Đính (Attachment), phân tích khả năng ông Nhu có thể lên thay thế ông Diệm, và từ đó mô tả bộ máy quyền lực hổn loạn của ba anh em nhà Ngô.

Bản Ghi nhớ nầy được lưu lại trong Hồ sơ Lưu trữ FRUS của Bộ Ngoại giao Mỹ [Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Volume III, Vietnam, 1963, Document 256], từ trang 569 đến 574.

Bản Ghi Nhớ 256 (Memorandum) có hai Phụ Đính (attachments):

1-    “Phụ đính 1” viết về các điều luật và quy tắc của Hiến Pháp khi xảy ra các trường hợp thay thế chức vụ Tổng thống Việt Nam Cọng Hòa, do đó sẽ không được dịch nguyên văn vì chỉ dùng để làm nền tham chiếu cho “Phụ đính 2”, vốn là phần phân tích và lượng giá của CIA tại Sài Gòn, sẽ được dịch toàn bộ.

2-    Để đọc 5 Cước chú (footnotes) trong văn bản, xin xem nguyên văn Anh ngữ trong phóng ảnh Bản Ghi Nhớ ở cuối bài dịch.

PHẦN DỊCH BẮT ĐẦU:

256   Bản Ghi nhớ do Phó Giám đốc Kế hoạch CIA (Helms) gửi cho Phụ tá Ngoại trưởng đặc trách Viễn đông Sự vụ (Hilsman) ¹

Washington, ngày 16 tháng 8 năm 1963

ĐỀ MỤC: Kính chuyển Những Đánh giá về Tình hình tại Nam Việt Nam.

Đính kèm là những đánh giá do CIA Sài Gòn soạn thảo về tình hình bất ổn định của Chính phủ Việt Nam, và khả năng có một cuộc đảo chánh do cuộc khủng hoảng Phật giáo vẫn tiếp diễn. Những thảo luận trong buổi họp ngày 14 tháng 8 ² dựa trên cơ sở của những phúc trình nầy.

Thừa lệnh Phó Giám đốc (Kế hoạch)

W.E.Colby.

Phụ đính 1 ³ [Bàn về các điều  32, 33, 34 và 41, 42 của Hiến Pháp VNCH - không dịch]

Phụ đính 2 ⁴

ĐỀ MỤC: Khả năng Ngô Đình Nhu kế vị Tổng thống Ngô Đình Diệm

1-    Những tình huống khi Tổng thống Ngô Đình Diệm rời khỏi chính trường sẽ là những tiền đề cực kỳ quan trọng cho chuyện Ngô Đình Nhu kế vị làm Tổng thống Nam Việt Nam. Những khả năng đó gồm:

a-    Từ chức

b-    Chết tự nhiên hay chết vì tai nạn

c-    Bị ám sát

d-    Bị đảo chánh. Có thể bị giết nhưng không hẵn sẽ xảy ra như thế.

2-    Nhu, dĩ nhiên, là một thành viên của Quốc Hội, đơn vị nhà là tỉnh Khánh Hòa. Với sự loại trừ Diệm, Nhu có thể không vi phạm Hiến Pháp bằng cách dẫn điều 34 để từ đó nắm quyền Tổng thống không quá hai tháng, nếu từ đầu ông ta thuyết phục được Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ và Chủ tịch Quốc Hội Trương Vĩnh Lễ từ nhiệm chức vụ hiện tại và xếp đặt để ông ta lên thay thế Chủ tịch Trương Vĩnh Lễ. Sau đó, Nhu sẽ có thêm hai tháng để chuẩn bị và chiến thắng một cuộc bầu cử toàn quốc để đưa ông ta lên chức vụ Tổng thống một cách hợp pháp.

Trong kịch bản nầy, Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ là một yếu tố không lường được. Dù chưa bao giờ được xem như là một người đặc biệt có thế giá, ông ta có lẽ không phải là một người tầm thường (cipher) như Chủ tịch Trương Vĩnh Lễ và ông ta chưa bao giờ có dịp để chứng tỏ khí phách (mettle) của mình. Trong một cuộc khủng hoảng của Chính phủ VN, Thơ có thể lấy sáng kiến tạo ra đủ lực hổ trợ để ngăn chặn tham vọng của Nhu, ngay cả nếu ông ta [Thơ] cuối cùng không đủ sức để duy trì chức Tổng thống [theo hiến định] đủ lâu để hết nhiệm kỳ theo quy định của Hiến Pháp.

Dù rất khó thẩm định xem Nhu có thành công trong ván cờ thí (gambit) nầy hay không, trên lý thuyết, Nhu có thể thành công và tiến hành nước cờ của mình theo đúng luật pháp, ít nhất là theo tinh thần của luật pháp, với điều kiện Diệm từ chức chứ không phải bị đảo chánh. Rõ ràng là Nhu, người thứ nhì sau Diệm, hiện nay là quyền lực chính trị mạnh nhất tại Việt Nam.

3-    Hậu quả của khả năng thứ tư, nghĩa là Diệm bi lật đổ bằng bạo lực, thì cơ hội để Nhu lên kế vị sẽ rất thấp dù ông ta dùng phương cách cách hợp hiến hay vi hiến. Mặc dầu có thể thừa nhận rằng Nhu có khả năng ở chức vụ lãnh đạo, trên phương diện kinh nghiệm, kỹ năng tổ chức, và là động lực đàng sau chương trình Ấp Chiến lược, v.v…ông ta lại có quá nhiều người chống đối trong giới trí thức và giới có học trong quần chúng, kể cả giới quân nhân. Điều không thể tranh cải là cục nợ (liability) lớn nhất của ông Nhu chính là bà Nhu, mà các thành phần quần chúng nói trên cũng đã biểu lộ một thái độ thù nghịch cá nhân gay gắt vì họ cho rằng bà ta đồi bại (vicious), nhiễu sự (meddlesome), loạn óc (neurotic), hay có khi tệ hơn nữa.

Dù sự chống đối vợ chồng Nhu căn cứ trên thuần túy logic hay trên cảm tính bồng bột thì điều nầy cũng không quan trọng vì cái chính là sự chống đối đó hiện hữu, có thật. Sẽ rất khó, nếu không muốn nói là bất khả, để Nhu nắm được quyền bính, dù bằng cách nào, nếu anh ông ta bị đảo chánh lật đổ. Vợ chồng ông Nhu thoát chết là may mắn lắm rồi, vì thật ra đã có ít nhất là một âm mưu muốn ám sát hai vợ chồng ông ta với ông Diệm được giữ lại để chủ trì một chính phủ Việt Nam được tái định hướng.

4-     Trong một buổi nói chuyện với một quan sát viên Mỹ vào ngày 25 tháng 6 vừa qua (TDCSDB-3/655,297 và CSDB-3/655,373), ⁵ Nhu dần dần tự du mình vào một tình trạng tâm thần với xúc động cao độ (highly emotional state of mind). Một trong những tình trạng đó là Nhu đã biểu lộ sự chống đối mãnh liệt ông Diệm và chính phủ của ông ta, (he expressed strong opposition to Diem and his government)  đến nỗi ta sẽ thiếu khôn ngoan nếu loại trừ hoàn toàn khả năng Nhu sẽ dư sức thử tiến hành một cuộc đảo chánh chống lại Diệm (Nhu would be capable of attempting a coup d’etat against Diem).

Đây không phải là lần đầu tiên Nhu biểu lộ một cách hung bạo như thế. Trong một buổi nói chuyện hai tháng trước đó mà Đặng Đức Khôi làm thông dịch cho Nhu nói chuyện với hai biên tập viên của báo Time/Life, Nhu trắng trợn nói rằng chế độ hiện tại (mà không bắt buộc với Diệm trong chế độ đó) phải bị tiêu hủy (the present regime must be destroyed). Nhu lập đi lập lại lời nói đó nhiều lần và để nhấn mạnh, ông ta còn thốt ra câu nói bằng tiếng La-tinh “Carthago delenda est” [LND: Lời hiệu triệu “Nước Carthage phải bị tiêu diệt” của Cọng hòa La Mã trong trận chiến tranh Punic vào thế kỷ thứ nhì]. Đã nhiều lần trong quá khứ, Nhu xác định rõ những nhận xét của mình bằng cách  nói rằng ông ta xem chế độ Diệm chỉ như một giai đoạn chuyển tiếp và chỉ như một đứa bé của nhu cầu lịch sử (Diem regime as a transitional stage and the child of historical necessity), nhưng cho cả hai biên tập viên của Time/Life cũng như cho quan sát viên Mỹ hôm 25 tháng 6, Nhu đã không trình bày quan điểm trung gian [chuyển tiếp] đó là gì.

Một cách tổng quát, cơ may Nhu kế vị Tổng thống sẽ giảm thiểu khi cường độ bạo lực thay thế Diệm gia tăng, nhưng Nhu vẫn còn một khả năng lên làm Tổng thống ngay cả trong một tình huống bạo loạn, kể cả khi có thể Diệm bị ám sát, đó là tình huống chính Nhu tổ chức và kiểm soát cuộc bạo loạn nầy.

5-    Điểm then chốt của mọi kế hoạch nhằm ngăn cản Nhu lên làm Tổng thống chính là Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ, và kế hoạch hay nhất là tạo ra một ủy ban hành động được cả nước ủng hộ, nằm ngoài chính quyền hiện hữu, mà nhiệm vụ là trong trường hợp Diệm ra đi thì yểm trợ Nguyễn Ngọc Thơ lên làm Tổng thống và duy trì quyền lực đó cho ông ta theo đúng quy định của Hiến Pháp.

6-    Chúng tôi bi quan về khả năng cải tiến hình ảnh đối nội cũng như đối ngoại cho Nhu bằng bất kỳ phương tiện nào mà chúng tôi có thể hình dung ra. Ông ta đã là đối tượng của vô số lời bình phẩm bất lợi tại Việt Nam cũng như ở nước ngoài, và chuyện bà Nhu như một cục nợ thì cũng rất quan trọng như đã nhắc đến trên đây. Còn đối với Quân lực Việt Nam Cọng Hòa (ARVN), thì chỉ có Thiếu tướng Huỳnh Văn Cao, Tư lệnh Quân Đoàn 4, là vị tướng duy nhất nỗi tiếng ủng hộ Nhu rõ ràng – nhưng ngay cả điều nầy cũng phải định giá lại vì đó là một điểm cần tranh luận, không biết liệu binh sĩ của hai Sư đoàn mà Cao chỉ huy có trung thành với Cao không.

Do đó, thật khó để nâng tầm vóc của Nhu lên được trước mắt Quân lực VNCH cũng như trước mắt của quần chúng Việt Nam và của thế giới. Như các cấp chỉ huy của Quân đội VNCH đều rõ, ông Diệm luôn luôn tự mình kiểm soát việc bổ nhiệm các chỉ huy cao cấp trong quân đội, và vì vậy mà trong mục nầy, họ không có lý do thôi thúc gì để trung thành sâu đậm với Nhu cả.

7-    Quan hệ giữa Nhu và Ngô Đình Cẩn gồm một số điều phức tạp. Từ nhiều năm, hai anh em đã khác nhau trên nhiều vấn đề, và đã khai sinh ra nhiều tổ chức chính trị nội bộ để thường tranh chấp nhau trên những chuyện như bổ nhiệm người vào các vị trí trung cấp và cấp thấp, hoặc những đặc quyền kinh tế béo bở. Bà Nhu lại cũng là một yếu tố vì bà ta và ông Cẩn vốn ghét nhau. Thêm nữa, Cẩn thường biểu lộ sự chê bai về óc phán đoán và tính thực tiển của khả năng lãnh đạo của Nhu. Tuy nhiên, trong một cuộc khủng hoảng mà Nhu nhắm làm Tổng thống, thì sau khi và chỉ sau khi Diệm biến mất, thì chỉ lúc đó, có lẽ Nhu có thể trông cậy vào sự yểm trợ của Cẩn, và Nhu sẽ hăm hở nỗ lực nhờ cậy Cẫn.

Phần lớn quyền lực của Cẩn ở miền Trung là đến từ Sài Gòn, và để duy trì quyền lực nầy trong một khoảng thời gian lâu dài, Cẩn đã cần một sự yểm trợ liên tục. Cẩn sẽ lý luận rằng với Nhu làm Tổng thống ở Sài Gòn, Cẩn sẽ có nhiều cơ may nhận được yểm trợ hơn là với một tập đoàn lãnh đạo khác. Ảnh hưởng của Cẩn trong một cuộc khủng hoảng thật ra độc lập với Sài Gòn vì chính quyền dân sự và quân sự tại các tỉnh [miền Trung], vốn được Cẩn ban cho và lưu giữ, nên họ đương nhiên đứng về phía Cẩn rồi (identification with him).  Cẩn nắm giữ thủ hạ không phải vì họ trung thành với Cẩn mà vì họ ý thức được rằng không có Cẩn, họ sẽ rất có thể bị mất chức (without him, they could very likely lose their own positions).

Trong khi suy đoán về quan hệ của Cẩn đối với Nhu, và ứng xử của Cẩn nếu Nhu tiến chiếm quyền lực, kinh nghiệm quá khứ cho thấy trong một cuộc khủng hoảng, không thể luôn luôn trông cậy Cẩn sẽ đóng một vai trò thuần lý  (cannot always be counted upon to play a rational role), ngay cả khi có dính líu đến quyền lợi thiết thân của Cẩn. Tuy là một chính trị gia khôn ngoan, Cẩn đã nhiều lần tỏ ra có xu hướng hoảng hốt trong trường hợp khẩn cấp, hay chỉ đơn giản tránh đối diện với tình huống mà Cẩn cho là sẽ gặp những vấn đề khó khăn.

8-    Tóm lại, cơ may để Nhu lên làm Tổng thống được ước định như sau:

a-    Trong tình huống không phải một cuộc đảo chánh chống lại Diệm, cơ may để Nhu lên làm Tổng thống từ đầu là khá thuận lợi (fair)

b-    Trong một cuộc đảo chánh chống lại Diệm, chuyện Nhu lên làm Tổng thống hầu như không thể được (impossible). Không những thế, Nhu và vợ rất có thể trở thành nạn nhân của cuộc đảo chánh.

c-    Nếu chính Nhu tự mình chiếm lấy chức Tổng thống, cơ may cũng cố vị thế và duy trì quyền lực trong một thời gian dài là kém (poor)

Nguyễn Kha

(Người dịch)

Phóng ảnh chụp lại từ FRUS

[Foreign Relations of the United States, 1961–1963,

Volume III, Vietnam, 1963, Document 256],

từ trang 569 đến 574

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TẤN CÔNG HÓA HỌC Ở HUẾ

Tâm Diệu

 

Lễ Phật Đản năm nay 2013, kỷ niệm đúng 50 năm xảy ra cuộc vận động của Phật Giáo 1963 bắt đầu ở Huế với cái chết của tám Phật tử đêm 8/5/1963 tại đài phát thanh, rồi cuộc tự thiêu của HT. Thích Quảng Đức ngày 11/6/1963 tại Sài Gòn và chiến dịch “nước lũ” tổng tấn công chùa chiền toàn quốc đêm 20 rạng ngày 21/ 8/1963.  Ba biến cố lịch sử quan trọng của phong trào Phật Giáo tranh đấu này dẫn đến cuộc khủng hoảng chính trị trầm trọng kéo dài nửa năm và kết thúc bằng cuộc đảo chánh lật đổ chính quyền của Tổng thống Ngô Đình Diệm. Bài viết dưới đây kể lại diễn tiến sự kiện lịch sử xảy ra trong ngày 3/6/1963 tại Huế, trước ngày Hòa Thượng Thích Quảng Đức vị pháp thiêu thân, theo các báo cáo của Toà Đại Sứ Mỹ đã được bạch hóa…

****

Sau biến cố đẫm máu xảy ra tại đài phát thanh Huế vào buổi tối ngày lễ Phật Đản 8/5/1963, khắp các nơi tại miền Nam Việt Nam, từ Sài Gòn đến Quảng Trị, chư Tăng ni hưởng ứng lời kêu gọi của Hòa thượng Thích Tịnh Khiết đã đồng loạt tuyệt thực tại chùa 48 tiếng đồng hồ kể từ 2 giờ chiều ngày 30/5/1963 để cầu nguyện cho những người đã tử nạn và đòi hỏi quyền bình đẳng tôn giáo. Trong khi đó quần chúng Phật tử tại gia cũng đồng loạt xuống đường biểu tình khắp nơi để ủng hộ chư Tăng ni. 

Riêng tại thành phố Huế, vào lúc 13:00 giờ ngày 03 tháng 6 năm 1963, khoảng 500 thanh niên, sinh viên và học sinh Phật tử đã biểu tình ngồi trước trụ sở Tòa Đại biểu Chánh phủ Trung Nguyên Trung Phần, đối diện trước một đội quân đông đảo 300 người, bao gồm cảnh sát dã chiến, lính nhảy dù và biệt kích quân, trang bị sung ống, lưỡi lê và lựu đạn cay đứng dàn chào. Bên chính quyền, qua loa phóng thanh cho biết là trong đám đông người biểu tình có trà trộn các phần tử Việt Cộng đang gây khích động và yêu cầu tất cả giải tán. [01]

Khi đám đông biểu tình đáp trả lại, cũng qua loa phóng thanh cầm tay gọi những người lính là “những kẻ giết người ngu xuẩn”, thế là cả đội quân lập tức ráp lưỡi lê vào súng và đeo mặt nạ phòng hơi độc rồi đồng loạt bắn lựu đạn cay vào đám đông. Đồng bào la hét vang trời. Một số người biểu tình bỏ chạy, trong khi những người khác vẫn ngồi yên cầu nguyện. Một vị lãnh đạo Phật Giáo (Thượng tọa Thích Trí Thủ) kêu gọi đồng bào hãy trở về nhà hay về chùa Từ Đàm để được điều trị y tế cho người bị hơi cay. Thật là may mắn, chết chóc và bị thương đã không xảy ra. [01] [02]

Đoàn người biểu tình tháo chạy về hướng chùa Từ Đàm, nhưng khi tới cầu Bến Ngự, thì bị chặn lại với dây thép gai, họ ngồi xếp bằng ngay trên mặt đường và tiếp tục cầu nguyện. Lúc này (15:00) dân chúng khắp nẻo đường thành phố tụ tập về đây hợp cùng đoàn biểu tình đông đến 1500 người. Một cuộc đối đầu xảy ra khi đoàn người biểu tình cố gắng vượt qua hàng rào kẽm gai băng qua cầu Bến Ngự. Nhiều đợt phóng hơi cay của đội quân chống biểu tình và đội quân khuyển tấn công, nhằm giải tán đám đông đã thất bại. [02] Một quan chức chính phủ đứng trên xe vận tải, sử dụng loa phóng thanh kêu gọi quần chúng Phật tử mà phần đông là học sinh trung học và sinh viên đại học giải tán.  Lời kêu gọi được đáp trả lại bằng những tiếng la hét khi người phát ngôn chính phủ đổ lỗi cho tình trạng bất ổn này là do Việt Cộng gây nên. [02]

Sau một thời gian dài bế tắc, vào khoảng 6 giờ 30 chiều, đội quân hỗn hợp chống bạo động đeo mặt nạ quyết định giải tán đoàn biểu tình bằng cách phun một loại chất lỏng màu đỏ nâu lên trên đầu những người biểu tình đang ngồi cầu nguyện. Dân chúng la hét, chạy tứ tung, người thì ôm đầu quằn quại, kẻ thì ngã gục, dầy dép vứt ngổn ngang. Kết quả là không có người chết, chỉ có 67 Phật tử phải nhập viện vì thương tích hóa học với các triệu chứng bao gồm phồng rộp nghiêm trọng trên da và các bệnh về đường hô hấp. [02] Đoàn biểu tình đã kịch liệt phản đối việc sử dụng các khí độc và việc này đã trở thành một thảm họa quan hệ với công chúng và với Mỹ cho ông Ngô Đình Diệm. [07]

Đến nửa đêm, tình trạng căng thẳng lên cao độ. Lệnh giới nghiêm và thiết quân luật của Đại tá Đỗ Cao Trí được ban hành và đọc nhiều lần trên đài phát thanh. Tin đồn lưu hành cho biết có ba người đã chết và phóng viên Newsweek cho hay cảnh sát đã triển khai súng phóng khí blister gas vào đám đông biểu tình. Báo cáo trích dẫn nguồn tin đáng tin cậy từ văn phòng ông Cố vấn Ngô Đình Cẩn cho biết rằng ông Diệm không thoả hiệp và đã lập kế hoạch cho một thách thức bằng quân sự (a military showdown) chống lại các Phật tử [02] [07]. Tham tá lãnh sự Mỹ John Helble, thường trú ở Huế, trong một báo cáo về Tòa Đại Sứ ở Saì Gòn rằng rằng quân đội miền Nam Việt Nam đã sử dụng hơi cay và "có thể là một loại khí gây mụn nước ngoài da" để giải tán đoàn người biểu tình của Phật giáo. [03] Helble báo cáo rằng chất này, mặc dù chưa được xác định, đã dấy lên mối lo ngại của Bộ Ngoại giao Mỹ rằng khí độc đã được sử dụng bởi vì các triệu chứng không phù hợp với tiêu chuẩn hơi cay. [07]

 

Blister gas làm da bị phồng rộp (Hình minh họa)

Sau khi nhận được các báo cáo, Ngoại trưởng Mỹ Dean Rusk đã hai lần chỉ thị ông William Trueheart,  người xử lý thường vụ Đại Sứ Mỹ ở Sài Gòn “yêu cầu ông Diệm nên hoà giải với Phật giáo và báo cáo rõ hơn về khói hóa học đã sử dụng để đàn áp Phật tử”. Điện văn của ông Rusk nói thêm:  “Ông Diệm nên đích thân ra Huế gặp các nhà lãnh đạo Phật Giáo, nói chuyện với họ và rút quân đội ra khỏi Huế, thay thế bằng lực lượng Cảnh Sát. Chuyện Ông Quang (Thích Trí Quang) và các nhà lãnh đạo Phật Giáo không thực là Việt Cộng. Chính quyền Việt Nam cần phải tránh những sai lầm trong việc xác định một cách tự động những người biểu tình và các nhà lãnh đạo của họ là Việt Cộng nếu muốn thành công trong nỗ lực kiểm soát tình hình”. [03]

Ông Trueheart đến gặp ông Nguyễn Đình Thuần, Bộ trưởng tại phủ Tổng thống vào trưa ngày 4/6/1963. Ông Trueheart cho ông Thuần biết là các triệu chứng của các nạn nhân phù hợp với những khí mù tạt và hội đủ yếu tố để Hoa Kỳ tố cáo chế độ VNCH thực hiện các cuộc tấn công hóa học. [04][08] Sau buổi họp, ông Nguyễn Đình Thuần đồng ý mở cuộc điều tra về việc quân đội sử dụng vũ khí hóa học đàn áp người biểu tình do Tướng Trần Văn Đôn cầm đầu ủy ban và Trung tá Y sĩ Liêm thuộc Bộ Quốc Phòng phụ tá. [06]

Khác với chủ trương mềm mỏng của Đại sứ Nolting đang nghỉ vacation, Trueheart cảnh cáo chính quyền Ngô đình Diệm rằng Mỹ có thể ngưng yểm trợ nếu còn tiếp tục đàn áp Phật Giáo. (U.S. support for GVN could not be maintained in face of bloody repressive action at Hue.) Ông Nguyễn Đình Thuần cho ông Trueheart biết Hội đồng Bộ trưởng chính phủ đã đề nghị thành lập một Ủy Ban Liên Bộ để cứu xét các đòi hỏi của Phật Giáo như ông Trueheart yêu cầu từ ngày 1/6/1963, và ông Diệm đã chấp thuận. [04] [06]

Nhưng khoảng 5 giờ chiều cùng ngày, Bộ Tư lệnh Quân viện Mỹ tại Việt Nam xin ý kiến ông Trueheart về việc Bộ Tổng Tham Mưu QLVNCH yêu cầu Mỹ giúp không vận 300 Cảnh sát từ Vũng Tàu ra Huế để dập tắt các cuộc biểu tình tại đây, nhưng ông Trueheart đã từ chối. [05]

Kết qủa cuộc điều tra của tướng Đôn sau đó (06/06/1963) cho hay hơi cay được sử dụng trong ống thủy tinh là thành phần hoá lỏng sẽ biến thành khí khi được kích hoạt. Hơi cay sử dụng được lấy từ kho vũ khí cũ còn lưu lại bởi người Pháp. Vào ngày 18/6/1963, các nhà hóa học của quân đội Mỹ tại Arsenal Edgewood ở Maryland xác nhận, từ mẫu cung cấp, rằng khí được sử dụng là một loại hơi cay của các loại hơi cay được sử dụng bởi người Pháp trong thế chiến thứ nhất. [06][07]

Lời Kết: Năm mươi năm trôi qua, một thời gian đủ dài để chúng ta nhìn lại lịch sử. Chúng ta đã thấy rằng chính quyền của Tổng thống Ngô Đình Diệm đã không giải quyết khủng hoảng bằng phương pháp hoà bình mà dùng giải pháp vũ lực bằng cách đem binh sĩ tấn công, phong toả các chùa chiền, bắt các nhà sư và các đại diện của đảng phái, đàn áp những người dân biểu tình vô tội với cả vũ khí hóa học do quân đội Pháp để lại và quy tội cho họ có liên hệ với Cọng Sản. Các hành động này không những không làm êm dịu được tình hình mà còn làm khủng hoảng đi đến bùng nổ, tự làm mất sự ủng hộ của quần chúng và của các quốc gia trên thế giới. 

Tâm Diệu

(Theo các tài liệu của Bộ Ngoại Giao Mỹ FRUS, 1961-1963 Volume III, Vietnam)

 

DẪN CHIẾU:

[01] Foreign Relations of the United States (FRUS), 1961–1963 Volume III, Vietnam, January–August 1963, Document 144, PP. 343-344. http://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v03/pg_343

[02] FRUS, 1961–1963 III, Document 146, PP. 346-347 http://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v03/pg_346

[03] FRUS, 1961–1963 III, Document 147, PP. 348

http://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v03/pg_348

[04] FRUS, 1961–1963 III, Document 149, PP. 349-351

http://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v03/pg_350

[05] FRUS, 1961–1963 III, Document 150, PP. 351-352

http://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v03/pg_351

[06] FRUS, 1961–1963 III, Document 151, PP. 352-353

http://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v03/pg_352

[07] Jones, Howard (2003). Death of a Generation: how the assassinations of Diem and JFK prolonged the Vietnam War. New York City, New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-505286-2. pp. 261–262 &  263–264.

[08] Hammer, Ellen J. (1987). A Death in November: America in Vietnam, 1963. New York City, New York: E. P. Dutton. ISBN 0-525-24210-4, p. 136.